Crossroads: Rock & Blues in IRAN + Everything

موسیقی راک و بلوز در ایران و جهان + همه چیز

موسیقی بلوز - قسمت سوم
نویسنده : یاشار - ساعت ۱٠:٠۱ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ۱٤ دی ۱۳۸٤
 

ترانه های بلوز
مضامین ترانه های بلوز برگرفته از واقعیات زندگی بود: کار(در مزارع و اردوگاهها و کارخانه ها)، گرسنگی، بی خانمانی ، فقر، خشونت ، تنهایی ، حسرت ، زن ، عشق ، بی وفایی ، سفر، مرگ، تبعیض و بی عدالتی.

خود کلمه بلوز در زبان انگلیسی به معنی «حزن و اندوه» می باشد. با اینحال نباید تصور کرد که بلوز صرفاً به ترانه های حزن انگیز و اعتراض آمیز محدود می شود. بلوز با تمام جنبه های زندگی ارتباط داشت و در مراسم رقص و شادمانی و پایکوبی هم نواخته می شد.

هدف نهایی از نواختن بلوز یا گوش دادن به آن غلبه کردن بر غم ها و رفع آلام و در واقع راندن حزن و اندوه (blue) از انسان است. در ترانه های بلوز تعابیری از این دست زیاد به چشم می خورد :

'n the wind gonna ride and blow my blues away ….

از نظر ساختاری هر بند ترانه های بلوز معمولاً سه خط دارد. خط اول و دوم معمولاً تکراری است و ( با اندکی تغییر) به یک شکل خوانده می شود تا در شنونده زمینه را برای دریافت خط سوم که با ملودی متفاوتی خوانده می شود آماده کند. این الگوی ساختاری را اصطلاحاً AAB می نامند. به نمونه ای از این ساختار توجه کنید :

When a woman gets the blues, she goes to her room and hides
When a man gets the blues, he catches a freight train and rides
From: "Freight Train Blues" by Trixie Smith

معمولاً آهنگین خواندن این ترانه ها دشوار است اما خوانندگان بلوز با تأکید بر برخی هجاها و حذف کردن برخی دیگر و دستکاری در کشش زمانی آنها قادرند ملودی مورد نظرشان را روی متـن ترانـه پیـاده کنند. این مسألـه بـه همراه لهجـه جنوبی برخی خوانندگان اولیه بلوز مانند Charley Pattlon گاهی اوقات فهمیدن معنی ترانه ها را با مشکل روبرو می کند. ضمن اینکه در واژگان بلوز کلمات و اصطلاحات عامیانه رایج در هر منطقه جغرافیایی و برهه زمانی مربوط به وفور به کار رفته است.

به همین جهت درک صحیح ترانه های بلوز مستلزم شناخت دقیق اوضاع و احوال اجتماعی، اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی هر مقطع زمانی خاص می باشد. یک سری از کلمات هم برخاسته از فرهنگ آفریقایی قوم سیاه بود. مثلاً در آفریقا بعلت ارتباط نزدیکی که انسان با طبیعت دارد بسیاری از جانداران نمادی از نیروهای خاص طبیعی و غریزی محسوب می شوند و جایگاه ویژه ای در فرهنگ فولکور آفریقا یافته اند. اشاره به این مقولات هم در ترانه های بلوز رایج است.

برای نمونه به پوستری که برای تبلیغ یک آهنگ بلوز قدیمی با نام I'm An Old Bumble Bee (من یک زنبور عسل پیر هستم) تهیه شده بود نگاه کنید.

به هر حال موسیقی بلوز برخاسته از متن جامعه بود و همواره در تحولات اجتماعی همراه مردم باقی ماند.

مثلاً سیل وحشتناک و خانمان بر اندازی که در سال 1927 در ناحیه دلتای می سی سی پی رخ داد و بسیاری از مزارع و خانه ها را به زیر آب برد به قدری ابعاد وسیع و فاجعه باری داشت که مسئوولین محلی به تنهایی از پس کنترل اوضاع بر نمی آمدند و مجبور شدند نیروی کار بیشتری از سایر ایالات به خدمت بگیرند.

حجم کار سنگین بود و پاکسازی زمینهای سیل زده و بازسازی سدها زمان زیادی می برد و کارگران را خسته و هلاک می کرد. به همین خاطر تصمیم گرفتند برای تقویت روحیه مردم و افزایش توان کاری کارگران منطقه از خوانندگان بلوز هم دعوت کنند تا به دلتا بیایند. حتی بین آنها مسابقه ای ترتیب دادند و مبلغ 500 دلار به عنوان جایزه بهترین آهنگ تعیین کردند. این جایزه را خواننده بزرگ بلوز Bessie Smith با آهنگ Back Water Blues از آن خود کرد.

متن ترانه این گونه شروع می شود:

It rained five days and the clouds turned as dark as night
Lotta troubles takin' place, Lord, in the lowlands that night
I got up one morning, Poor me, I couldn't even get out of my door
Yes, I got up one morning, Poor me, I couldn't even get out of my door
Lord, thousands 'n thousands of poor people, I declare they didn't have no place to go

به اجرایBig Bill Broonzy از این آهنگ توجه کنید.

audio file Black Water Blues

دو سال بعد هم Charley Patton آهنگ Highwater Everywhere را در مورد این واقعه ضبط کرد که از برجسته ترین ترانه های اجتماعی بلوز به شمار می رود و تأثیر آن به حدی بوده است که باب دیلان در آلبوم سال 2001 خود آهنگی به همین نام ساخته و آن را به Charley Patton تقدیم کرده است.

audio file High Water

بعید نیست در آلبوم بعدی دیلان هم آهنگی بشنویم در مورد طوفان اخیر کاترینا و سیل متعاقب آن که نیواورلئان را نابود کرد و می سی سی پی را در خود غرق کرد!

سبک شناسی بلوز
از دیدگاه تاریخی می توان بلوز را به دو دوره تقسیم کرد: بلوز قبل از جنگ جهانی دوم (Prewar Blues) و بلوز بعد از جنگ (Postwar Blues). استفاده از این طبقه بندی از جنبه سبک شناختی نیز مفید است.

بلوز قبل از جنگ
Prewar Blues در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم موسیقی مختص سیاهان بود که عمدتاً در طبقات فرو دست جامعه سیاه جریان داشت. تمرکز جغرافیایی آن طبعاً در ایالات جنوبی و شرقی آمریکا بود. یعنی همانجایی که تا قبل از جنگ داخلی برده داری و بعد از جنگ هم زمینداری فئودالی سفید پوستان بیداد می کرد.

موسیقی رایج در این مناطق از نظر ساختار و محتوا و شیوه های اجرا با هم متفاوت بود و به همین دلیل محققین بلوز قبل از جنگ را بر حسب موقعیت مکانی آن به سه دسته اصلی تقسیم می کنند:

1ـ دلتا بلوز (Delta Blues) که در ایالت می سی سی پی و دلتای رود می سی سی پی رواج داشت.
2ـ تگزاس بلوز (Texas Blues) که در ایالت تگزاس نواخته می شد.
3ـ پیدمونت بلوز (Piedmont Blues) که در ایالتهای شرقی آمریکا بوجود آمد.

ویژگی اساسی بلوز قبل از جنگ این است که مخصوص گروههای پایین طبقاتی سیاهپوستان بود و بیشتر در روستاها و شهرهای کوچک و درگروههای کوچک 4ـ3 نفره نواخته می شد.

سازهای اصلی آن شامل بانجو، فیدل (سازی شبیه ویولن)، ماندولین، هارمونیکا و گیتار بود و به فراخور حال از پیانو و سازهای کوبه ای نیز استفاده می شد و سازهای بادی به آن شکلی که در موسیقی جز بکار می رفت نقش چندانی در این نوع موسیقی نداشتند (البته به جز هارمونیکا).

به دلیل ماهیت بلوز که گونه ای موسیقی آوازی است این امکان وجود داشت که به صورت یک نفره هم اجرا شود یعنی خواننده بلوز می توانست همزمان ساز بزند (عمدتاً با نجو و گیتار) و آواز بخواند.

خوشبختانه این مسأله به اولین صفحه های بلوز ضبط شده نیز منتقل شد. هنرمندان پیشرویی مانند Jefferson Charley Patton ,Blind Blake , Blind Lemon و ... اکثر صفحه های خود را به همین شکل پر کرده اند. این شیوه 2 مزیت (بخصوص برای شنوندگان امروزی بلوز) داشت : یکی اینکه تأکید بیشتری بر ماهیت آوازی بلوز می کرد و دیگر اینکه امکان شناخت بهتر تکنیک غنی نوازندگی آنها را فراهم می کرد. ضمن اینکه شیوه اجرایی مذکور موجب رسیدن به یک بیان شخصی و منحصر به فرد در آثار هنرمندان بلوز می شد و تأثیر آن را بر شنوندگان نسلهای بعدی بلوز دو چندان می نمود.

باب دیلان هم همیشه به قدرت تأثیر گذاری خواننده ای که صرفاً با گیتار خودش همراهی می شود اعتقاد داشته است. در مصاحبه ای در سال 1985 دیلان گفته بود :

«همیشه دوست داشتم به آهنگهایی گوش دهم که در آن یک انسان واقعی با من حرف می زند. یعنی فقط یک صدا را بشنوم. مثل رابرت جانسون(Robert Johnson ). واقعیت عمیق برای من همین است که یک نفر از جاهایی که در آن بوده برایم تعریف کند. جاهایی که من نبوده ام. حقیقت ژرف آن زمانی است که بتوانم زندگی انسان دیگری را به واقع «احساس» کنم.»

Audio File Avalon Blues

Got to New York this mornin', just about half-past nine
Got to New York this mornin', just about half-past nine
Hollerin' one mornin' in Avalon, couldn't hardly keep from cryin'

Avalon is my hometown, always on my mind
Avalon is my hometown, always on my mind
Pretty mama's in Avalon want me there all the time

از دیدگاه تاریخی می توان دو رخداد مهم را در سیر تکامل اولیه بلوز قبل از جنگ (Prewar Blues) برشمرد:

اولی همان برخورد دبلیو. سی. هندی (W.C.Handy) با آن مرد سیاهپوست بود که موجب آشنائی او با این سبک شدوعلاقه ای که ازآن شب فراموش نشدنی در وجود این آهنگساز برجسته جز (Jazz) ریشه دوانید اولین کوششها را درجهت انتشار رسمی بلوزو جلب اقبال عامه به این سبک موسیقی ونیز آشنایی موزیسینهای جز با آن باعث شد.

هندی بعدها در مورد بلوز گفت: "همیشه فکر می کردم چیزهای با ارزش را باید در کتابها پیدا کرد. ولی بلوز از کتاب بیرون نیامده بود. قابله هایی که این آهنگها را به دنیا می آوردند رنج و محنت و بدبختی بودند. بلوز را تنها قلب های مشتاق و دردمند درک می کردند."

توجه داشته باشید که بلوز یک سنت موسیقیایی شفاهی بود و به صورت سینه به سینه به نسلهای بعدی منتقل می شد. شایداگرتلاش هندی نبود امروزه دسترسی به میراث غنی بلوز هم میسر نبود. بی جهت نیست که وی را "پدر بلوز" لقب داده اند. به قطعه ای از آهنگ St. Louis Blues (ساخته W.C.Handy) که در سال 1921 توسط گروه جز Original Dixieland Jazz Band اجرا شده گوش دهید.

Audio File Mamie Smith - Crazy Blues

دومی فروش فوق العاده آهنگ "Crazy Blues" بود که در مجموع به یک رقم میلیونی رسید و جاپای هنرمندان سیاه را در استودیوهای ضبط موسیقی محکم کرد.هرچند نخستین صفحات ضبط شده از سیاهان را عمدتا ترانه های متأثر از سبک جز تشکیل می داد که در واقع (به همراه موسیقی Folk و Country) موسیقی عامه پسند زمان خود بود(درآن زمان هنوزموسیقی جزبه شکل پیچیده و خاص پسند امروزش در نیامده بود) اماهمین موفقیت تجاری آهنگهای سیاه (که از آن با نام Race Songs یاد می کردند) کافی بود تا مدیران وقت شرکت های ضبط و پخش موسیقی را به فکر دعوت از سایرخواننده ها و نوازنده های (بعضاگمنام) سیاهپوست بیندازد.

به این ترتیب بود که رفته رفته سروکله بلوزهم در بین صفحه های موسیقی عرضه شده به بازار پیداشد و آوای پرشوربلوزدرسرتاسرآمریکا طنین اندازشد.

همانطور که گفته شد هندی موسیقی دانان جز را با بلوزآشنا کرد و زمینه را برای تاثیرپذیری متقابل این دو سبک مهم موسیقی سیاهان فراهم نمود. تنها نگاهی به نام ترانه های جز آن دوران بیندازید:

Homesickness Blues(Nora Bayez,1916), The Dallas Blues(Marie Cahill,1917), Everybody's Blues(Lucille Hegamin,1920), Jazz Me Blues(Original Dixieland Jazz Band,1921), Booze And Blues(Ma Rainey,1924), Wolverine Blues (Benny Goodman,1928),…

نمونه هایی از این دست بسیارند اما هیچ یک به توفیق تجاری شگفت انگیزی که نصیب "Crazy Blues" شد نائل نشدند. به همین دلیل است که مورخان بلوز این رویداد را در زمره وقایع سرنوشت ساز تاریخ بلوز قلمداد کرده اند.

معذلک باید گفت که "Crazy Blues" رانمی توان دقیقا یک آهنگ بلوزتلقی کرد. حداقل نه ازنوع Folk Blues یا Country Blues متداول آن زمان. در واقع به این دسته از آثار اولیه که عمدتا توسط خوانندگان زن دهه 1920 مانند Mamie Smith, Ma Rainey, Bessie Smith ودیگران و در معیت ارکسترهای کوچک ضبط شده و بیانگر آمیزه ای از موسیقی جز و بلوز آن دوران است لفظ "Classic Blues" یا "Vaudevill Blues" اطلاق می شود.

به هرصورت با مداقه بیشتری در این باب می توان "Papa's Lawdy Lawdy Blues" را اولین آهنگ واقعی بلوز دانست که بر روی صفحه 78 ضبط شد. این صفحه را نوازنده بانجو و خواننده بلوز Papa Charlie Jackson در جولای 1924 برای کمپانی پارامونت (Paramount) پرکرد. این کمپانی بعدها نوازندگان بزرگ دیگری راهم به مخاطبین آن زمان معرفی کرد: غول هایی مانند Blind Lemon Jefferson (که اریک کلاپتون وی رابزرگ ترین گیتاریست بلوز تمام دوران خوانده است) و Blind Blake (که غنای تکنیکی آثارش سایر نوازندگان راتابه امروزبه اعجاب و تحسین واداشته است).

بلایند لمون جفرسون را باید شخصیت مهم و جریان سازی در تاریخ بلوز عنوان کرد. او طرفداران زیادی داشت وصفحاتش خوب فروش می کردند. با آنکه دوره فعالیت او سه سال بیشترنبود (1926-1929) درهمین مدت کوتاه سهم بسزایی درتاریخ بلوزایفا کرد.

غیر از تاثیرمستقیمی که جفرسون بر نوازندگان بزرگ مکتب Texas Blues مانند Leadbelly, Lightnin' Hopkins, T-Bone Walker,…داشت توانست دامنه این تاثیرات را در سطح وسیع تری از جامعه گسترش دهد و آن را به میان مردم عادی ببرد. حتی گروه های راک دهه شصت وهفتاد هم به کارهای وی علاقه وافری نشان می دادند تاجایی که گفته می شود گروه Jefferson Airplane هم نام خود رابه احترام این چهره اسطوره ای بلوزبرگزیده است.

در واقع او اولین نوازنده/خواننده پرکار بلوز در دهه 1920 بودکه آثارش با استقبال فراوان روبرو شد. افزایش تقاضای عمومی برای شنیدن نغمه های بلوز موجب شد تا شرکت پارامونت به جستجوی سایرنوازندگان(عمدتا مرد) بلوز و بستن قرارداد با آنها روی آورد به خصوص گروه های Jug (تصورش را بکنید وقتی Gus Cannon برای اولین بار خود را در یک استودیو می دید حداقل چهل وپنج سال سنش بود!) و نوازندگان مطرح Delta Blues نظیر Charley Patton (که وی را به حق پایه گذارسبک دلتابلوز می دانند) و Son House (که باکمک به احیای این سبک درمیانه دهه 1960 لقب پدر دلتابلوز را به خوداختصاص داد). از این رو باید بلایند لمون جفرسون را نوازنده ای استثنایی دانست که درهای تازه ای به روی بقیه خوانندگان بلوز باز کرد.

بلوز بعد از جنگ

به دلیل مشکلات اقتصادی و فقر شدیدی که سیاهان با آن دست و پنجه نرم می کردند، رکود اقتصادی دهه 1930 آمریکا و بخصوص سیل خانمان برانداز سال 1927 در ایالت می سی سی پی، بسیاری از سیاهان در جستجوی شغل بهتر و درآمد بیشتر از اواسط دهه 1930 بتدریج به ایالتهای شمالی تر مهاجرت کردند.

نوازندگانی که به شهرهای شمالی مانند شیکاگو و دیترویت نقل مکان کردند مجبور بودند برای گذران زندگی تنها متکی به هنر خود باشند. بسیاری از آنها نوازندگان دوره گردی بودند که در گوشه های خیابان هنرشان را به رهگذران عرضه می کردند تا بتوانند درآمد ناچیزی دشت کنند.

آنهایی که شهرتی دست و پا کرده بودند با کلوبهای رقص و باشگاههای شبانه قراداد می بستند یا در برنامه های تبلیغاتی شرکتهای تجاری حاضر می شدند. درآمد این گروه بیشتر بود. رفته رفته شرکتهای ضبط و پخش صدا هم به سراغ آنها می آمدند تا آثارشان را روی صفحه های 78 ضبط کنند.

دوران بعد از جنگ مصادف شد با تحولی جدید و آن الکتریک شدن موسیقی و استفاده از آمپلیفایرها و بلندگوها برای تقویت صدا بود. نوازندگان بلوز هم برای عقب نماندن از قافله به استفاده از گیتار الکتریک و حتی کاربرد آمپلیفایر همراه با هارمونیکا روی آوردند. از اولین نمونه های بلوز الکتریک (Electric Blues) می توان به آهنگ «Boogie Chillun» اشاره کرد که John Lee Hooker در سال 1948 ضبط کرد.

audio.gif Boogie Chillu

در این آهنـگ که با استقبـال گـرمی هـم مـواجـه شـد همـان شیوه سنتی یـک خواننده و یک گیتـار (One Man –One Guitar) هنوز مشهود است. آواز خواننده را تنها گیتار (که در اینجا به صورت الکتریک و دیستورت شده در آمده) و ضربات کوبنده پایش همراهی می کند.

نوازندگان بلوز توانستند به خوبی موسیقی سنتی خود را با موسیقی الکتریک شهری وفق دهند و این امر در واقع باعث نجات بلوز شد. مثلاً سبک پیدمونت (Piedmont Blues) به دلیل ماهیت متفاوتش نتوانست با الکتریک شدن بلوز کنار بیاید و به تدریج به ورطه فراموشی و اضمحلال سپرده شد ولی سبکهای دلتا بلوز و تگزاس بلوز به حیاتشان ادامه دادند.

در این دوره غیر از الکتریک شدن تغییر دیگری نیز در موسیقی بلوز پدیدار شد و آن روی آوردن به اجراهای گروهی و استفاده بیشتر از بیس (Bass) و درامز (Drums) و پیانو بود. ضمن اینکه گروهی از نوازندگان مانند Buddy Guy و B.B.King از گروههای کوچک سازهای بادی (بخصوص ساکسیفون) در آهنگهایشان سود جستند. این رویکرد شاید حاصل آشنایی بیشتر با موسیقی جز باشد بخصوص در شیکاگوی دهه 1960 که کانون اصلی موسیقی بلوز آن دوران بود.

Albert Collins

بدین ترتیب ساز شناسی بلوز در این دوره دستخوش تحول اساسی شد و از فرم کلیشه ای گیتار/خواننده خارج شد. به عنوان نمونه به یکی از آهنگهای Muddy Waters به نام "You Shook Me" گوش دهید.

audio.gif You Shook Me

دقت کنید که چگونه نواختن ظریف و زیر پوستی پیانو (توسط Otis Spann) علاوه بر زیباتر کردن فضای آهنگ و هماهنگی ایجاد شده با گیتار توانسته به طرزی استادانه صدای بم مردانه و «سیاه» خواننده را تلطیف نماید. همچنین این آهنگ به خوبی نشان می دهد که بلوز را نباید منحصر به گیتار و هارمونیکا دانست.

از لحاظ ساختاری نیز تغییراتی در بلوز بعد از جنگ ایجاد شد. از جمله این تغییرات می توان به استفاده نوازندگان بلوز از ریف ها (Riff) اشاره کرد. Riff یا در وا ژگان بلوز Hook به جملات ملودیک کوچکی گفته می شود که در طول یک آهنگ تکرار می شود.

موسیقی راک (Rock) آن زمان بسیار تحت تأثیر ریف ها قرار گرفت و این تأثیر پذیری بعدها در شکل گیری موسیقی Hard Rock و Metal نقش اساسی داشت. آهنگ "Little Red Rooster" را که Howlin' Wolf خوانده و Eric Clapton در آن Riff می زند بشنوید:

audio.gif Little Red Rooster

برخی نوازندگان بلوز مانند T-Bone Walker و B.B.King تحت تأثیر موسیقی جز ریتمهای جدیدی مانندSextet (نواختن شش نت در یک ضرب) و تأکید بیشتر بر اصول Phrasing و Articulation را در نواختن ملودی وارد موسیقی بلوز کردند و موجب غنی تر شدن بیش از پیش آن شدند.

audio.gif How Long Blues

با اینحال بلوز همواره به ساختار ساده 12 تایی خود وفادار باقی ماند و در عوض به پیچیده تر کردن ساختار ملودیک و سولوهای خود پرداخت تا جایی که برخی نوازندگان مطرح مانند Albert Collins و Freddie King آثاری بدون کلام (instrumental) ارائه کردند و توانستند بلوز را از یک فرم هنری صرفاً آوازی خارج کنند.

این رویه بخصوص در ملودی نوازهای بداهه پرداز سبک راک مانندEric Clapton تأثیر شگرفی داشته است. به یک ترانه بلوز ـ راک بی کلام از Roy Buchanan گوش کنید.

audio.gif Wayfaring Pilgrim

Delta Freak

harmonytalk.com


 
comment نظرات ()